GEZDİĞİM ÜLKELERDE GİTTİĞİM
SİNAGOGLAR & KOSHER RESTORANLAR
Seyahatlere çıkmadan yaklaşık 6 ay evvelinden hazırlıklara başlarım. Gezeceğim yerleri not alır, buralarla ilgili Vlog lar izler, seyahatin keyfini aylar öncesinden yaşamaya başlarım. Gezi programı hazırlığı yaparken, mutlaka gideceğim şehirde Sinagog ve Kosher restoran var mı diye araştırmalara koyulurum. Avrupa’nın nerdeyse her ülkesinde, Uzak doğuda Singapur da, Afrika da Fas ta, A.B.D nin gittiğim nerdeyse tüm eyaletlerinde Güney Amerika’nın iki büyük ülkesi Arjantin ve Brezilya’da Sinagog ziyareti yapma fırsatım oldu. Bazı şehirler de Sinagogların yanı sıra Kosher Restoranlarında da yemek yedim. Bu yazımda sizlerle ziyaret edebildiğim Sinagogları anlatmaya çalışacağım. Restoranlarında yediğim damak çatlatan lezzetleri paylaşacağım.
Avrupa’da özellikle Paris, Sinagog ve Kosher dükkanların cennetidir diyebilirim. 9. Bölge sokakları adeta Yahudi mahallesidir. Cadet, ya da Poissonier Metro duraklarında inerseniz Folies Bergere nin sokağı Rue Richer ve paralel sokakları Sinagoglar, Kosher restoranlar, büfeler, pastaneler, şarkütericiler, marketler ve kasaplarla doludur. Bu bölgedeki sokaklardan Rue Buffon da bir akşam Arvit duasına gitmiştim. Kuzey Afrika Sefarad’larının bir Sinagoguydu. Dualar ve Ritüeller İstanbul’dakine çok yakındı. O sokaklarda birkaç Sefarad Sinagogu daha gördüm. Yine 9 ve 10 bölgelerdeki Rue Lafayette sokağının arka paralel sokaklarında Rue de La Victoire 44 de Grand Sinagog, ayrıca Rue Saint Lazare da çok büyük 2 Sinagoga gittim. İstanbul da Neve Şalom dahi bu büyüklükte değil. Bu Sinagoglar Aşkenaz Sinagogları olup içinde küçük küçük birkaç midraş, seuda ve toplantı salonları var. Bir Şabat duaya gitmiştim. Tefilayı Aşkenaz tarzı yaptıklarından çok fazla Konsantre olamamıştım. Ancak şanslı idim çünkü Bar Mitsva törenine denk gelmiştim. Bu seremoniyi çok beğendim.
Her gittiğimde Rue Richer sokağında Las Alles isimli restorana gitmeye bayılırdım. Şimdi kapandığını duydum. Fas Tunus mutfağı ile Izgaraları harikaydı. Maalesef son gittiğimde kapandığını gördüm. Bu sokağın paralelinde sağında solunda birçok Kosher Lokanta var. Oralarda kebaplar yiyip adeta ocak başı keyfi yapardım. Şarküteri dükkanlarından salam, sosis, roast beef gibi etleri İstanbul’a getirirdim. Gecesi, gündüzü, binaları anıtları ve bahçeleri ile bana keyif veren bir destinasyondur Paris.
A.B.D nin birkaç eyaletini ve şehirlerini gezme fırsatım oldu. New York da Paris gibi Sinagoglar ve Kosher restoranlar cennetidir. Ortodoks, Reformist, Konservatif, Sefarad birçok Sinagog var. Gezdikçe karşılaştığım ve çat kapı içine girip gördüğüm, bazen Şabat duaları için gittiğim Sinagoglar oldu. Gezerken karşılaştığım Merkez Sinagog Avadat Hesed Cemiyeti, Manhattan’da 652 Lexington Avenue ile 55th Street sokaklarının kesiştiği yerde bulunur. Budapeşte’deki Dohany Sinagogu’nun bir kopyası gibidir. Kocaman oluşu ve büyüklüğü ile insanı hayrete düşüren bir mimarisi var. Vitrayları sütunları akustiği görmeye değer. Sırf merak ettiğimden bir Cuma akşamı Şabat duası için Reformist Sinagoguna gitmiştim. Ortodoks geleneklerine göre ters gelen Ritüeller çok ilgimi çekmişti. New York şehri Restoran, kafe, marketlerin Kosher bölümleri ile cennet gibi. Hamburger, Sosisli, Shawarma, gibi ürünler satan Fas Food, Dünya mutfaklarından seçmeler bulabileceğiniz Restoranlar, Et ve kebap çeşitleri yiyebileceğiniz, lokantaları adım başı bulabilirsiniz New York ta.
Cruise seyahatine çıkmak için Miami’ye gitmiştik. Orada yaşayan bir arkadaşım beni otelden alıp Miami turuna çıkarmıştı. İlk durağımız Miami de yaşayan Mısırlı Yahudilerin kurduğu bir Sefarad Sinagogu olmuştu. Oğlu Bar Mitsva dersi için o Sinagoga gittiğinden sevgili eşi ve oğlunu almaya gitmiştik. Bu vesile ile Sinagogu görme fırsatım oldu. Çok büyük olmayan mütevazi ancak şık bir Sinagog idi. Tefila sonrası bahçede seuda vardı. Ona seuda denemezdi. Adeta Brunch’tı. Salatalar, mezeler, Soğuk ve sıcak et ve tavuk yemekleri, sanki bir şölen yemeği gibiydi. A.B.D nin hemen hemen tüm şehirlerinde Sinagog, Restoran ve kafeler ile karşılaştım.
BTS grubumuz ile birlikte ilk seyahatimizi Londra’ya yapmıştık. Programımda Şabat sabahı tefilaya gitmek vardı. Şehir merkezindeki Sinagog a Metro ile gitmiştik. Central Sinagog Hallam St.36 adresindeydi. Keyifli bir tefila sonrası Şabat seudasına davet ettiler. Etrafımızı meraklı İngilizler çevirdi. İstanbul ve İstanbul Yahudileri hakkında bilgiler aldılar. Aşkenaz Sinagogu olduğundan seuda da Aşkenaz tarzı idi. Envaiçeşit malzemelerle dolu sofrada inanın pek bir şey bulamadık yiyecek. Ama müthiş bir keyif idi bizler için Londra Central Sinagogunda geçirdiğimiz o Şabat.
Fuarlar için Almanya’nın Frankfurt şehrine çok gitmişimdir. Meraklısı olduğumdan araştırmış ve Sinagogun adresini Reception dan bulmuştum. Freiherr-vom- Stein Str.30 adresindeki The Whestend Sinagoguna bir akşam vakti gitmiştim. Dua çıkışı Sinagog görevlisi ile yürüyerek eski şehrin bulunduğu Römer e kadar birlikte geldik. Almanya ve Frankfurt Yahudileri hakkında bilgiler anlattı. O da benden İstanbul hakkında bilgiler aldı.
Sinagog İlahileri korosu ile bir sefer Münih e gitmiştim. Fırsat yaratıp Şabat sabahı Sankt-Jakobs-Platz 18, adresindeki Ohel Yaakov Sinagoguna gitmiştim. Çok büyük olmayan ancak modern ve şık mimarisi olan güzel bir Sinagog idi.
Köklerimin yaşadığı İspanya’yı çok merak ediyordum. İlk ziyaret ettiğim şehri Barcelona olmuştu. İstanbul da ki turizm ci arkadaşım Eli Arditi nin eşi Barcelonalıydı. Ondan bilgiler alıp gitmiştim. Barcelona nın merkez Sinagogu Carrer de’lAvenir 24 Sarria Sant Garyasi adresindeydi. Cuma akşamı gitmiştik Sinagoga. İnsanlar sanki çok şık bir devete gelir gibi şık giyimliydi. Harika bir Arvit duası yapmıştık.
Fitur turizm fuar için Madrid e gittiğimde Elatur ortaklarından Eli ile buluşmuştuk. Birlikte cuma akşamı 3 Calle Balmes adresindeki Beth Yaacov Sinagoguna gittik. Dualar makamsal müzik ile sefarad tarzı okunuyordu. Madrid de değil de İstanbul da bir Sinagog da idim. Madrid’e gittiğinizde Toledo ya gezi yapmamak olmaz. Kuledibi nin 1940 lı yılları andıran çehresi beni benden almıştı. Toledo Sefarad müzesini gezerken camekan içinde İzmir li bir çiftin evlilik Ketuba sını gördüğümde çok heyecanlanmıştım.
Rusya ya gittiğimiz de Moskova ve St. Petersburg şehirlerini ziyaret etmiştik. Her iki şehir de Sinagoga gitmiştik. Sinagoglar içinde Midraş, Kosher lokantaları, küçük marketleri, bahçeleri olan içinde birkaç unsuru barındıran yapılardı. Moskova’daki Sinagogun adresi, Choral Sinagog Bol’shoy Spasoglinishchevskiy Pereulok, 10 St. Petersburgdaki ise Grand Coral Sinagog, Lermontovskiy Prospekt 2 adresindeydi.
Avrupa nın en büyük Sinagogu Macaristan ın Budapeşte şehrindeydi. Adı Dohany Sokağı Sinagogu diye geçiyordu. Konservatif ve arkasında reformist midraşı bulunan bir Sinagog idi. Geziye BTS grubumuzla ile gitmiştik ve birlikte Cuma akşamı Arvit duası yapmıştık. Çıkışta Galt Kosher restoranı olan King Davit oteline yemeğe gitmiştik. Hemen hemen hiçbir tabağı yiyemeden geri yollayıp doymadıysak ta çok keyifli ve eğlenceli bir Şabat gecesi geçirmiştik. Dohay sokağındaki Sinagogun yanında Teodor Hertzel in yaşadığı ev müze haline getirilmiş.
Avusturya nın Viyana şehrine gittiğimizde şehir merkezindeki Turizm ofisinden bilgi alırken Sinagog un nerede olduğunu sormuştum. Broşürler ve dergiler verip Stadttemple Sinagogunun Seitenstettengasse 4 adresinde olduğunu söylemişti. Sinagogun bulunduğu bina çok amaçlı bir kompleks olup içinde Kosher restoran ta vardı.
Hollanda nın birçok şehrine gitmiştim. Ancak Amsterdam Anne Frank ın evi, ressam Rembrant ın müzesi, Portekiz Sinagogu, market ve restoranları ile Yahudi gezginler için çok keyifli bir şehir. Portekiz Sinagogu Mr. Visserplein 3 adresinde olup çok ilginç bir yapı. Dışardan görünmemesi için yüksek ve uzun duvarlarla çevrili. İç mekanın aydınlatılması sadece avizelerin içindeki mumlarla yapılıyor. Dünya ve Ortadoğu mutfağının spesyalitelerini bulabileceğiniz birçok restoran var.
Çekya’nın Prag şehri de adeta açık hava müzesi gibi. Tarihi mezarlık, Sinagoglar, lokantalar, Franz Kafka nın yaşadığı ve şu anda müze olan evi ve eski Yahudi mahallesi ile burada da Yahudilik ile ilgili birçok şey bulmanız mümkün. Spanelska (İspanyol) Sinagogu çok eski şu an müze vazifesi görmekte. 2.000 Yahudi nüfusa sahip Prag da 3 farklı lokanta var. Trafiğe kapalı alan üzerinde bir avlu içinde bulunan Şalom Rest isimli lokantada ilk defa Gulaş yemiştim, o kadar beğenmiştim ki ertesi akşam tekrar gidip aynı yemeği yemiştim.
İki yerde “Yok artık” dediğim Sinagog lar la karşılaşmıştım. İlki Singapur du. 24/26 Waterloo St, adresinde ki Maghain Aboth Sinagogu. Vay be demiştim Singapur da Sinagogla göreceğimi tahmin etmemiştim. Bir de Cruise ile yaptığımız Karayip gezisinde St. Thomas adasına uğramıştık. Burada da Sinagog olduğunu öğrenince bir kez daha vay be demiştim.
Yunanistan da ilk olarak Selanik e gitmiş Vesileos Irakleiou 26 adresindeki Yad Lezikaron Sinagogunda Şabat tefilası yapmıştık. İstanbul dan giden Kadıköy’lü bir arkadaşın sinagogda görevli olduğunu görünce çok sevinmiştik. Cruise ile Yunan adaları turu yaptığımızda özel tuttuğumuz rehbere rica etmiş Atina da ki Melidoni 3 adresindeki Bet Shalom Sinagogu ve müzesini programa dahil etmiştik.
BTS ile Portekiz seyahatimizde Porto ve Lizbon a gitmiştik. Gitmeden Porto cemaati ile yazışmalar sonucu geleceğimiz gün ve saati belirtip Sinagogu ziyarete gitmiştik. Mekor Haim Sinagogu R. De Guerra Jungueiro 340 adresindeydi. Çok büyük olmasa da şirin pırıl pırıl bahçe içinde bir Sinagog idi. Kalabalık bir grup gittiğimizden saat de uygun olunca Minha duası yapma şansımız da olmuştu.
Fas gezimizde Kazablanka ve Marakeş’e gitmiştik. İlk gün programımızda Kazablanka daki Yahudi Müzesi turu vardı. 81 Rue du chasseur Jules Gros, adresindeki müze Etnografya müzesi tadındaydı. Marakeş e geldiğimizde o akşam Sukot bayramı idi. Sinagogun ismi Talmoud Torah, adresi ise şehir merkezine çok yakın Slat Al Azama adresinde olup, tam bir Fas kültürünü yansıtan mimarideydi.
Baltık gezimizde Letonya ya gitmiştik. Gemi inişinde serbest çalışan bir rehberle şehir turuna çıktık. Bize özel olduğundan Sinagoga gitmek istediğimizi söyledik. Yürüme mesafesinde olduğundan kabul etti ve Riga Sinagogu Peitavas iela 6/8 adresine götürdü. Sinagogda bizi karşılayan Rabay nerden geldiğimizi sordu. İstanbul deyince Rabi Mendi nin memleketinden dediğinde hayret etmiştik.
MSC ile İstanbul hareketli Adriyatik turuna çıkmıştık. Gemi Dubvrovnik e yanaştı. Eski şehri gezinirken karşımıza Yahudi Müzesi çıktı. Zudioska ul 5 adresindeki müze çok küçük olsa da birkaç obje ve Sinagog ile ilgili Magnet almıştık.
Trenle Bulgaristan’ın baş şehri Sofya ya gitmiştik. Şabat tefilasına almadılar. Yarın gelin dediler. Anladığımız kadarı ile ertesi gün müze gibi gezdireceklerinden para almışlardı. Şabat bedava girmemizi istemediler. Sofya Sinagogu Exarch Joseph Street 16, 1000 adresindeydi. Sinagogun karşısındaki Tzum isimli AVM yi gezerken içinde Jerusalem isimli Kosher Restoran gördük. Ertesi akşam yemeğe gittik.
Güney Amerika gezimizde Arjantin in Buenos Aires ve Brezilyanın Rio de Janeiro şehirlerine gitmiştik. Arjantin deki Templo Libertad Sinagogu AAO Libertad 769, c 1012 Cdad Autonoma de Buenos Aires adresindeydi. Cuma akşamı Şabat duasına gittik. Çok büyük bir Sinagog du. Düşünün o kadar büyüktü ki içinde Ortodoks, Sefarad ve Reformist midraşları vardı. Etleri dünyaca meşhur Arjantin’de Tucuman 2633 C 1052 Cdad Autonoma de Buenos Aires adresindeki Restorant Al Galope da nerdeyse tüm etlerden karışık bir tepsi yaptırdık. Rio ya geçtiğimiz de R. Ten. Possolo, 8 – Centro, adresinde ki Grande Templo Israelita do Rio de Janeiro Sinagoguna gitmiştik. İstanbul dan göç eden dindaşlarımızın da yapımında maddi destekleri olmuş diye anlattılar.
Aslında yazıma başlarken aklımda İsrail de gittiğim sinagogları da yazmak vardı. Ancak çok uzun olacağını düşündüm o yüzden bir başka yazımda İsrail ve Türkiye de İzmir, Ankara, Bursa, Gaziantep, Adana, Çanakkale, Hatay, Edirne ve tabi ki İstanbul da ziyaretine gittiğim Sinagogları paylaşırım.
Bir Tutkudur Seyahat…
